काठमाडौँ, नेपालको पर्वतारोहण इतिहासमा प्रकृतिको क्रूरता र मानवीय साहसको एउटा अर्को दुखद अध्याय थपिएको छ। दोलखा जिल्लाको दुर्गम तथा मनोरम हिमाली क्षेत्रमा अवस्थित यलुङ-रि हिमाल (Yalung Ri) को बेसक्याम्प नजिकै गत ९ महिनादेखि बेपत्ता रहेका ५ जना पर्वतारोहीको शव अन्ततः फेला परेको छ। गत हिउँदमा गएको विनाशकारी र ठूलो हिमपहिरोमा परी हिउँको मोटो तहमुनि पुरिएका ३ जना विदेशी नागरिक र २ जना नेपाली व्यावसायिक गाइडहरूको शव हिउँ पग्लिएपछि हिजो स्थानीय गोठाला र उद्धार टोलीले फेला पारेका हुन्।

यो खोजले विगत ९ महिनादेखि एउटा अनौठो रहस्य र अन्योलमा रहेको आरोहण क्षेत्रलाई स्तब्ध बनाएको छ भने उनीहरूको प्रतिक्षामा रहेका परिवारजनको आँखStrict र आशलाई एउटा अत्यन्तै दुखद अन्त्य दिएको छ।

के भएको थियो ९ महिनाअघि? (दूर्भाग्यपूर्ण त्यो हिउँदे रात)

गत वर्षको हिउँद महिनामा जब धेरैजसो आरोहीहरू हिमाल चढ्न हिचकिचाउँछन्, तब यो ५ सदस्यीय टोलीले यलुङ-रि हिमाल आरोहण गर्ने साहस जुटाएको थियो। टोलीमा साहसिक पर्यटनका सौखिन ३ जना विदेशी र उनीहरूलाई बाटो देखाउने तथा सुरक्षा दिने नेपालका अनुभवी २ जना गाइडहरू सामेल थिए।

सफलतापूर्वक आधार शिविर (Base Camp) भन्दा केही माथि पुगिसकेको यो टोली अचानक मौसममा आएको तीव्र परिवर्तनको चपेटामा पर्यो। रातको समयमा हिमालको माथिल्लो भागबाट खसेको विशाल हिमपहिरोले उनीहरूको पाल (Tent) सहित सम्पूर्ण अस्तित्व नै हिउँको चिहानभित्र पुरिदियो। भोलिपल्ट काठमाडौँस्थित एजेन्सीसँग भूउपग्रह फोन (Satellite Phone) को सम्पर्क विच्छेद भएपछि मात्र उनीहरू दुर्घटनामा परेको आशंका गरिएको थियो। तत्कालीन समयमा नेपाली सेना र निजी हेलिकप्टर कम्पनीहरूको सहयोगमा हप्तौंसम्म चलाइएको तीव्र खोज तथा उद्धार कार्य अत्यधिक हिमपात र प्रतिकूल मौसमका कारण असफल भएको थियो।

हिउँ पग्लिएपछि खुल्यो रहस्य (प्रकृतिले लुकाएको सत्य)

नेपालमा मनसुनको उत्तरार्धसँगै हिमालहरूमा तापक्रम बढ्ने र पुराना हिउँहरू पग्लिने प्राकृतिक प्रक्रिया सुरु हुन्छ। यसै क्रममा यलुङ-रि हिमालको फेदीमा हिउँको सतह निकै पातलो भएपछि हिजो दिउँसो चौपाया चराउन गएका स्थानीय गोठालाहरूले मानव शरीरका अंग र पर्वतारोहणका रंगीन गियरहरू (Equipment) देखेपछि तुरुन्तै स्थानीय प्रहरीलाई खबर गरेका थिए।

जिल्ला प्रहरी कार्यालय दोलखा र सशस्त्र प्रहरी बलको विशेष विपद् उद्धार टोली तुरुन्तै घटनास्थलमा पुगेर हिउँ खन्ने कार्य सुरु गरेको थियो। लामो र कठिन प्रयासपछि पाँचै जनाको शव सुरक्षित रूपमा बाहिर निकालियो। अचम्मको कुरा, ९ महिनासम्म अत्यधिक चिसो र हिउँभित्र 'डीप फ्रिज' जस्तै अवस्थामा रहेका कारण शवहरू सडेका छैनन् र उनीहरूको अनुहार स्पष्ट चिन्न सकिने अवस्थामै रहेको उद्धार टोलीले जनाएको छ। फेला परेका शवहरूलाई हेलिकप्टरमार्फत काठमाडौँ ल्याई कानुनी प्रक्रिया र पोस्टमार्टमका लागि त्रिभुवन विश्वविद्यालय शिक्षण अस्पताल (टीयू शिक्षण अस्पताल) महाराजगन्ज पठाइने तयारी भइरहेको छ।

पर्वतारोहण क्षेत्रमा सुरक्षा र नीतिको नयाँ वहस

यलुङ-रि हिमाल (उचाइ ५,६३० मिटर) नेपालको 'ट्रेकिङ पिक' अन्तर्गत पर्ने र प्राविधिक रूपमा निकै चुनौतीपूर्ण मानिने हिमाल हो। यो दुखद घटनाको पटाक्षेप भएसँगै नेपालको हिमाली पर्यटन र पर्वतारोहण सुरक्षामाथि पुनः गम्भीर प्रश्नहरू खडा भएका छन्:

1. मौसम पूर्वानुमानको विश्वसनीयता: नेपालका हिमालहरूमा तत्कालै परिवर्तन हुने मौसमको सटीक जानकारी दिने प्रविधिको अझै अभाव छ।
2. अनिवार्य जीपीएस ट्र्याकिङ (GPS Tracking): प्रत्येक आरोहीको साथमा भूउपग्रह आधारित ट्र्याकिङ उपकरण अनिवार्य नगरिएका कारण उद्धार टोलीलाई ठ्याक्कै कुन ठाउँमा शव पुरिएको छ भन्ने पत्ता लगाउन ९ महिना लाग्यो।
3. अफ-सिजन आरोहणमा कडाइ: हिउँद र अत्यधिक जोखिमयुक्त मौसममा आरोहण अनुमति (Permit) दिने प्रक्रियालाई थप कडा र व्यवस्थित बनाउनुपर्ने माग पर्यटन विज्ञहरूले राख्न थालेका छन्।

निष्कर्ष

यो समाचारले एकातिर साहसिक पर्यटनको रोमान्चक पाटो पछाडि लुकेको अँध्यारो र जोखिमपूर्ण यथार्थलाई फेरि एकपटक उजागर गरेको छ। अर्कोतिर, प्रकृतिको नियमअनुसार ढिलो वा चाँडो सत्य बाहिर आउँछ भन्ने कुरालाई पनि प्रमाणित गरेको छ। ती मृत आत्माहरूले हिमालको चिसो काखबाट मुक्ति पाएका छन् र अब उनीहरूका परिवारले आफ्ना प्रियजनको अन्तिम संस्कार विधिपूर्वक गर्न पाउनेछन्।

यो त्रासदीबाट पाठ सिकेर नेपाल सरकार र पर्यटन बोर्डले आगामी दिनमा पर्वतारोहीहरूको सुरक्षाका लागि थप ठोस कदम चाल्नेछ भन्ने अपेक्षा गरिएको छ।